Thưa quý thính giả, để kết thúc chương trình phát thanh tối nay, trong chuyên mục “Tiếng Việt Trong Sáng”, phóng viên Quang Nam cùng nhà văn Đỗ Văn Phúc sẽ tiếp tục thảo luận về một số từ ngữ mà thỉnh thoảng không còn được dùng theo đúng nghĩa nguyên thủy của nó.
Hôm nay, chúng ta tạm đổi đề tài để nói về một vấn đề cũng khá quan trọng.
Đó là Quyền Tác Giả (Tác Quyền), mà có khá nhiều người không coi là quan trọng và vi phạm.
Hỏi: Tác Quyền là gì?
Đáp:
Tác là làm ra bất cứ thứ gì. Tác giả là người làm ra một vật gì mà chưa ai trước đó đã làm. Bài này xin gói gọn trong các tác phẩm văn học: sách, truyện, tranh ảnh.
Một nhà văn phải vận dụng trí não nghĩ ra cốt truyện độc đáo với những nhân vật mà diễn biến tâm lý, hành vi lồng trong các tình tiết éo le, sôi nổi sao cho hấp dẫn người đọc. Có vị sáng tác mạnh, cho ra đời hàng loạt tác phẩm; nhưng cũng có vị trọn đời chỉ có một vài tác phẩm và thường là tác phẩm nổi tiếng trên thế giới.
Tác Quyền (Authors' rights) có hai phần: Một thuộc lãnh vực kinh tế (the economic rights) và phần khác thuộc lãnh vực đạo lý (the moral rights). of the author.
Quyền về kinh tế (tương đương với Copyrights) là quyền sở hữu tài sản mà có thể bị giới hạn về thời gian; nó cho phép tác giả trao nhượng cho người khác như trao nhượng một thứ tài sản. Quyền này nhằm cho phép tác giả hay người được trao quyền hưởng mọi lợi nhuận từ tác phẩm; trong đó có những việc như in, phát hành, dựng phim, dựng kịch, trình diễn trước khán giả....
Quyền về đạo lý căn cứ trên việc xem tác phẩm là sự thể hiện, diễn đạt của cá nhân tác giả; do đó, quyền này không thể di nhượng trừ phi tác giả nói đến trong di chúc của mình. Quyền này được áp dụng khác nhau tùy quốc gia. Nhưng tựu trung, nó là quyền thừa nhận người tạo ra tác phẩm, và tác phẩm không được sửa đổi, thêm bớt làm hại tới uy tín và danh dự của tác giả.
Hỏi: Luật Pháp Hoa Kỳ nói gì về tác quyền?
Đáp:
Chỉ có nhà văn mới có tác quyền (authors' rights, copyrights) và chủ quyền (ownership) hoàn toàn về tác phẩm của mình. Người Tây Phương coi trọng tác quyền này. Tại Mỹ, theo Điều 17 của bộ Luật Hoa Kỳ (Copyright Law of the United States), cho rằng tác già đương nhiên có tác quyền và bản quyền ngay khi tác phẩm hoàn tất mà không cần phải đăng bạ. Tuy nhiên, luật khuyến khích tác giả nộp hồ sơ đăng bạ tại Văn Phòng Tác Quyền của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ (The Copyright Office of the Library of Congress). Từ đó, bất cứ ai muốn sử dụng tác phẩm để trích đăng hay dịch lại qua ngôn ngữ khác… đều phải xin phép tác giả và được sự cho phép trước. Luật áp dụng khắt khe hơn nếu sử dụng vào việc thương mại. Còn nếu chỉ trích đăng một câu, một đoạn, thì phải ghi chú nguồn của nó tức là tên tác giả, từ tác phẩm nào. Người Âu Mỹ rất kỹ về việc này. Việc đạo văn là một điều rất xấu xa, bị lên án gắt gao. Quý vị thử vào thư viện hay lên online, để thấy tất cả những cuốn sách dịch, họ đều in tên tác giả một cách trang trọng ở trang bìa. Còn tên dịch giả, thường được ghi với khổ nhỏ, khiêm tốn ở trang bên trong. Rất ít khi thấy tên người dịch ở bìa, và nếu có thì in chữ nhỏ mà thôi.
Copyrights, có ký hiệu là ©, do pháp luật ấn định cho tác giả mọi quyền về tác phẩm của mình, kiểm soát việc in, phát hành, phân phối, và thay đổi tác phẩm. Nó dính liền với quyền kinh tế như nói ở trên. Vi phạm Copyrights có thể bị coi ở là tội trọng án (felony)ở cấp Liên Bang và bị phạt tiền cũng như tối đa 10 năm tù.
Hỏi: Việc tôn trọng tác quyền ở VN trước đây ra sao?
Đáp:
Hơn 2500 năm trước, có những người xưa đã rất lương thiện khi không nhận vơ của người khác làm của mình. Cụ Khổng Tử khi san định lại các sách vở của Nho Giáo thành các bộ Tứ Thư, Ngũ Kinh, đã thú nhận rằng “Tôi chỉ thuật lại mà không sáng tác ra chúng” (Ngã thuật nhi bất tác). Người xưa hàng ngàn năm còn có lòng tự trọng như thế. Còn người sau thì sao?
Các nhà văn Việt Nam ta trước đây hình như không quan tâm đến nguyên tắc tôn trọng tác quyền của người khác. Họ dịch các sách hay của các nhà văn ngoại quốc rồi "quên" ghi tên tác giả mà chỉ in tên mình lên trang bìa, coi như đó là sáng tác của mình. Lẽ ra họ phải ý thức rằng cuốn sách hay là sản phẩm trí tuệ của một người bỏ bao nhiêu công sức; còn dịch giả chỉ làm một việc chuyển ngôn ngữ này qua ngôn ngữ kia. Tuy cũng cần khả năng sinh ngữ và khả năng viết văn cho hay, hấp dẫn, nhưng họ không thể nhận đó là tác phẩm của mình!
Thời còn học sinh, chúng tôi từng say mê đọc các cuốn Tâm Hồn Cao Thượng “của” cụ Hà Mai Anh. Trên trang bìa thấy tên Hà Mai Anh nằm ở vị trí cao nhất và không hề thấy tên tác giả khác! Thật ra đây là tập truyện ngắn nhan đề Cuore, của nhà văn Ý Edmondo de Amicis, phát hành năm 1886. Cuốn này được dịch ra nhiều thứ tiếng phát hành khắp thế giới để giáo dục thiếu niên lòng tự trọng, lòng yêu nước, lòng nhân ái… Cuốn Anh ngữ nhan đề là Heart.
Và còn nhiều lắm. Như Dương Hà với Bên Dòng Sông Trẹm (Le Fils de Personne của Vindi), bà Tùng Long với hàng loạt truyện ngắn mang tính xã hội dịch từ truyện của các tác giả Pháp mà điển hình là "Xâu Chuỗi Ngọc" (The Necklace của Maupassant); cụ Hồ Biểu Chánh thì có Ngọn Cỏ Gió Đùa (Les Miserables của Hugo)... Các nhà văn này bê nguyên truyện, nhưng xóa hết tung tích, nguồn gốc Tây Phương bằng cách cho các nhân vật những tên rất Việt Nam, nào Thuý, nào Lan, nào Hùng… ; và cũng Việt hoá luôn các địa danh.
Thời đó, mọi người đều đinh ninh rằng các ông bà nói trên là tác giả và ca tụng không tiếc lời về văn tài của họ!
Ông Hoàng Hải Thủy thì chuyên dịch truyện trinh thám ăn khách của ngoại quốc. Ông chỉ nhận mình phóng tác, vì có công thay đổi họ tên, địa danh cho ra vẻ Việt Nam. Nhưng ông cũng in tên ông là tác giả trên hàng chục cuốn như Ngoài Cửa Thiên Đường, Vàng Đen Máu Đỏ, Như Chuyện Thần Tiên, Mang Xuống Tuyền Đài… Với các tác giả nổi tiếng, thì ông khá hơn một bậc, mới cho in thêm tên tác giả ở trang bìa nhưng cũng không quên ghi thêm tên mình dưới đó!. Ví dụ Kiều Giang (Jane Eyre của Charlotte Bronte), Đỉnh Gió Hú (The Wuthering Height của Emily Bronte).
Hỏi: Như vậy có thể coi là các vị đó vi phạm tác quyền?
Đáp:
Sở dĩ chúng tôi nêu ra các trường hợp trên, không phải là để chê bai các cụ. Có thể vào thời đó, luật pháp Việt Nam chưa đặt nặng luật tác quyền và ý thức về tác quyền chưa hình thành trong các tầng lớp xã hội ta. Vì thế, các cụ cứ dịch sách người rồi in, phổ biến mà không biết mình có bổn phận phải ghi tên tác giả thay vì tên của mình!
Mong sao, những gì của Caesar, hãy trả lại cho Caesar!
No comments:
Post a Comment