Kính thưa quý thính giả, nghe tin Âu Châu quan tâm tới khoáng sản Việt Nam, nhiều người nghĩ tới một cơ hội làm giàu. Nhưng tài nguyên đào lên rồi, ai được hưởng, ai chịu phí tổn?
Mời quý thính giả theo dõi bài viết của Hạ Hồng Kỳ, thành viên ban biên tập đài ĐLSN với tựa đề: Khoáng Sản Của Đất Nước, Phần Lợi Của Ai? qua sự trình bày của Nhã Uyên để tiếp nối chương trình tối nay.
Hạ Hồng Kỳ
Hồi nhỏ đi học, chúng ta thường nghe nước mình rừng vàng biển bạc. Lớn lên mới thấy có người sống gần rừng mà vẫn nghèo, có người ở sát biển mà vẫn chạy lo từng bữa. Bây giờ nghe thêm khoáng sản chiến lược, bà con mừng thì mừng, nhưng xin cho hỏi: chiến lược ấy có phần của mình không?
Trung tuần tháng 10 vừa qua, Liên hiệp Âu Châu tìm cách gia tăng hợp tác với Việt Nam về khoáng sản thiết yếu để giảm lệ thuộc nguồn cung của Trung Cộng. Đây là hướng hợp tác đang được xem xét; không thể nghe tin quan tâm rồi tưởng mọi hợp đồng đã ký, mọi khoản tiền đã về.
Tin ấy cho thấy một cơ hội cần tính toán nghiêm túc. Người ta cần nguồn cung, mình có điều kiện thương lượng. Nhưng trước khi mở tiệc mừng, nên đặt chiếc máy tính lên bàn. Bán được bao nhiêu là một chuyện; giữ lại được gì sau khi trừ đủ phí tổn mới là chuyện của quốc gia.
Bà con mình cứ tưởng tượng cả nhà có một khoảnh vườn, trong vườn có thứ người ngoài cần mua. Người đứng ra thương lượng bảo: “Cứ để tôi lo, đây là chuyện lớn!” Đến lúc thu hoạch xong, cả nhà lo dọn đất, còn bản tính chia phần thì chưa thấy. Chuyện giả dụ thôi, nhưng câu hỏi rất thật.
Tài nguyên không phải hũ gạo ăn hết rồi mùa sau lại có. Khoáng sản lấy đi thì phần còn lại trong lòng đất giảm xuống. Bởi vậy, lợi ích phải được tính cho cả người đang sống lẫn con cháu chưa chào đời. Đừng để thế hệ sau chỉ được thừa kế lời giải thích rằng hồi đó cần phát triển.
Có người nghe chữ “chiến lược” là yên tâm. Xin thưa, chữ ấy không tự làm hợp đồng sáng sủa hơn. Một dự án được gọi bằng tên quan trọng tới đâu vẫn phải trả lời những câu hỏi bình thường: ai đầu tư, ai hưởng lợi, ai giám sát, và khi xảy ra thiệt hại thì ai chịu?
Nhà đầu tư tìm lợi nhuận là chuyện dễ hiểu. Họ đâu vượt đường xa tới chỉ để khen phong cảnh. Vấn đề là người thay mặt dân thương lượng có đặt lợi ích chung lên trước hay không. Đối tác tính kỹ phần họ, mình càng phải tính kỹ phần mình; cả tin không phải đức tính của người có của.
Cũng đừng thấy đối tác Âu Châu thì nghĩ khỏi cần kiểm tra. Tiêu chuẩn cao phải được ghi thành điều kiện có thể thực hiện và giám sát. Quốc tịch của nhà đầu tư không thay được nội dung hợp đồng. Cái bắt tay đẹp trên hình không bảo đảm khoản trách nhiệm bên dưới đã viết đủ.
Vậy dân được phần nào? Có thể là việc làm, nguồn thu công, cơ hội học nghề, công nghệ và dịch vụ tốt hơn. Nhưng mỗi lời hứa đều cần cách đo. Bao nhiêu việc làm, cần kỹ năng gì, trả công thế nào? Nếu dân chỉ nghe chữ “hưởng lợi” mà không biết lợi ở đâu, thì khó kiểm chứng lắm.
Muốn chế biến sâu cũng phải tính đủ điện, nước, kỹ thuật, thị trường và phí tổn môi trường. Không phải cứ thêm nhà máy là tự nhiên thêm lợi ích. Mục tiêu là giữ được giá trị một cách hiệu quả, chứ không phải dựng thêm công trình để bài diễn văn có nhiều điều để khoe mẻ.
Còn môi trường, đó không phải phần phụ chờ tính sau. Một dự án phải làm rõ nguy cơ đối với nguồn nước, đất đai và sức khỏe, cùng phương án kiểm soát. Đừng tính tiền bán khoáng sản tới từng đồng, rồi tính chuyện khắc phục bằng câu rộng rãi: “Sẽ có giải pháp phù hợp.”
Những người sống cạnh mỏ cần được biết những điều liên quan tới cuộc sống mình. Báo cáo đánh giá tác động phải đủ rõ để góp ý, không phải chỉ đủ dày để khó đọc. Hỏi về nước uống và đất canh tác là bảo vệ gia đình; không thể cứ hỏi khó thì bị xem là gây khó.
Nếu cần di dời, phải tính tới sanh kế lâu dài. Một khoản bồi thường chưa chắc thay được việc làm, ruộng vườn và những quan hệ giúp cả nhà sống được. Giao tiền xong rồi xem trách nhiệm đã hết thì tiện cho hồ sơ, nhưng đời người đâu khép lại cùng ngày ký biên nhận.
Dự án kết thúc cũng chưa phải trách nhiệm kết thúc. Ai phục hồi mặt bằng, theo dõi những nguy cơ còn lại, và nguồn tiền nào bảo đảm việc đó? Những điều ấy cần được ràng buộc từ trước. Đừng đợi mỏ đóng cửa mới đi tìm người có trách nhiệm, lúc ấy có khi chỉ gặp chiếc bảng cũ mèm.
Nguồn thu từ tài nguyên cũng phải minh bạch. Không phải công bố mọi bí quyết kinh doanh, nhưng phần lợi công cộng cần được giải thích: thu thế nào, dùng vào đâu, địa phương chịu tác động được chăm lo ra sao? Của chung không thể được quản lý bằng nguyên tắc dân cứ tin, còn sổ sách để người khác xem.
Báo chí, chuyên gia và cộng đồng cần có điều kiện kiểm tra. Một dự án vững vàng nên chịu được câu hỏi có căn cứ. Nếu điều gì cũng thuận lợi mà chỉ sợ người dân biết thêm, thì chính sự kín đáo ấy làm lời quảng bá kém thuyết phục. Minh bạch là cách bảo vệ cả những người làm ăn đứng đắn.
Chuyện Nước Non Mình, quý không chỉ ở thứ nằm dưới đất mà còn ở người sống trên đất. Khoáng sản có thể đem bán một lần; nước sạch, sanh kế và cơ hội của con cháu phải được gìn giữ lâu dài. Đừng để dân là chủ trong lời giới thiệu, còn tới lúc chia phần thì chỉ được mời đứng coi thì không được hay cho lắm. Mong thay!
No comments:
Post a Comment