Dưới chế độ độc đảng, tham nhũng không chỉ nằm ở những đại án hàng ngàn tỷ, mà còn len lỏi vào từng ngõ ngách của đời sống thường ngày, kể cả nơi lẽ ra phải trong sạch nhất là học đường. Câu chuyện quỹ lớp và các khoản "đóng góp tự nguyện" mỗi mùa tựu trường tại Việt Nam, năm nào cũng tái diễn, là một thí dụ điển hình.
Trong chuyên mục CHUYỆN NƯỚC NON MÌNH hôm nay, kính mời quý thính giả theo dõi bài viết của ĐỖ HOÀNG LAN, thành viên Ban Biên Tập đài ĐLSN, tựa đề "Hai Triệu Đồng Trước Ngày Khai Giảng", sẽ do Nhã Uyên trình bày sau đây ...
Đầu niên học 2026–2027, chuyện cũ lại tái diễn ở nhiều trường học tại Việt Nam. Phụ huynh khắp nơi lên tiếng than phiền về các khoản quỹ lớp và tiền "đóng góp tự nguyện". Một trường hợp được nhắc đến nhiều là lớp 10A4 của Trường trung học Khương Đình ở Hà Nội. Theo lời bàn tán của phụ huynh, mỗi gia đình bị thu hai triệu đồng ngay trước ngày khai giảng, trong khi chưa hề có một kế hoạch chi tiêu cụ thể nào. Sự việc lan truyền trên mạng xã hội, đến mức Bộ Giáo dục phải lên tiếng. Bộ yêu cầu các nơi kiểm tra, công khai tên những trường vi phạm và xem xét trách nhiệm của người đứng đầu.
Nghe qua, đây có vẻ là một phản ứng nghiêm khắc. Nhưng phụ huynh Việt Nam đã quá quen với kịch bản này. Năm nào cũng vậy, cứ đến mùa tựu trường là báo chí lại đăng tin lạm thu. Năm nào Bộ Giáo dục cũng ra văn bản chấn chỉnh, các sở cũng hứa kiểm tra. Rồi mọi chuyện lại chìm xuồng, để niên học sau đâu lại vào đấy. Một căn bệnh kéo dài hàng chục năm mà không chữa được thì không thể gọi là chuyện sơ suất của vài ông bà hiệu trưởng.
Hai triệu đồng có thể là con số nhỏ đối với một số gia đình khá giả ở thủ đô. Nhưng với một công nhân, một người bán hàng rong hay một gia đình có hai, ba đứa con đi học, đó là một gánh nặng thật sự. Huống chi đó chỉ là quỹ lớp. Bên cạnh còn có quỹ trường, tiền cơ sở vật chất, tiền học thêm, tiền đồng phục, tiền sách vở, tiền máy lạnh, tiền giữ xe. Cộng tất cả lại, chi phí đầu năm học trở thành nỗi lo thường trực của biết bao gia đình nghèo.
Điều đáng nói là những khoản này luôn được gọi bằng hai chữ "tự nguyện". Nhưng thử hỏi có mấy phụ huynh dám từ chối? Ai cũng sợ con mình bị thầy cô để ý, bị bạn bè xa lánh, bị đối xử khác đi trong lớp. Ban đại diện cha mẹ học sinh, trên danh nghĩa là tiếng nói của phụ huynh, nhiều khi lại trở thành cánh tay nối dài của nhà trường để thu tiền. Cái gọi là tự nguyện ấy thực chất là một sự ép buộc khéo léo, đánh vào nỗi lo lắng của cha mẹ đối với con cái.
Càng trớ trêu hơn khi chế độ vẫn luôn khoe khoang về chủ trương miễn học phí cho học sinh trường công. Học phí được miễn trên giấy tờ, nhưng các khoản thu khác lại mọc ra dưới đủ mọi tên gọi. Người dân không đóng học phí thì đóng quỹ lớp, không đóng quỹ lớp thì đóng tiền “cơ sở vật chất”. Chính sách tốt đẹp trên báo cáo, còn túi tiền của phụ huynh thì vẫn vơi đi như cũ.
Vậy vì tại sao nạn lạm thu cứ tồn tại mãi? Nguyên nhân sâu xa không nằm ở từng ngôi trường, mà nằm ở chính cách vận hành của bộ máy. Ngân sách giáo dục bị phân bổ thiếu minh bạch, thất thoát qua nhiều tầng nấc trung gian. Lương giáo chức thấp, khiến nhiều người phải tìm thêm nguồn thu ngoài lề. Trong khi đó, cơ chế giám sát lại nằm trong tay chính những người được giám sát. Hiệu trưởng do cấp trên bổ nhiệm, thường là đảng viên, chịu trách nhiệm trước chi bộ đảng chứ không phải trước phụ huynh.
Ở các nước tự do, phụ huynh có hội đoàn độc lập, có báo chí tự do và có những đại diện dân cử ở hội đồng giáo dục địa phương. Mọi khoản chi tiêu của nhà trường phải được công bố và phân giải tường tận. Một hiệu trưởng thu tiền không rõ ràng có thể bị điều tra, bị kiện và mất chức trong thời gian ngắn. Tại Việt Nam, phụ huynh chỉ có một vũ khí duy nhất là đưa chuyện lên mạng xã hội, rồi chờ xem cơ quan hữu trách có chịu ra tay hay không.
Ngay cả lời hứa "xem xét trách nhiệm người đứng đầu" cũng là một sáo ngữ quen thuộc đến nhàm tai. Trong ngôn ngữ của chế độ, xem xét trách nhiệm thường kết thúc bằng một bản kiểm điểm, một lời khiển trách hoặc một cuộc thuyên chuyển nhẹ nhàng. Hiếm khi người dân được biết số tiền đã thu sai được hoàn trả ra sao, và ai thật sự phải chịu hậu quả. Sự dung túng ấy chính là mảnh đất màu mỡ để lạm thu tiếp tục mọc rễ.
Còn một tác hại khác, sâu xa hơn cả chuyện tiền bạc. Học trò lớn lên giữa môi trường mà ai cũng biết thu tiền là sai, nhưng ai cũng phải đóng. Các em học được rằng muốn yên thân thì phải biết "điều kiện", phải biết im lặng trước cái sai.
Đó là bài học không có trong sách giáo khoa, nhưng lại được dạy đều đặn mỗi năm. Một nền giáo dục như vậy không đào tạo những công dân dám lên tiếng, mà đào tạo những con người quen chịu đựng.
Người xưa nói rằng muốn biết một xã hội ra sao, hãy nhìn vào cách xã hội đó đối xử với trẻ em. Khi ngôi trường, nơi lẽ ra phải trong sạch nhất, lại trở thành nơi thu tiền mập mờ, thì đó là dấu hiệu của một căn bệnh lan rộng trong toàn bộ guồng máy. Lạm thu trong học đường chỉ là một biểu hiện nhỏ của tình trạng tham nhũng vặt đã trở thành thói quen dưới chế độ độc đảng.
Chừng nào phụ huynh chưa có quyền lập hội độc lập, báo chí chưa được tự do điều tra, và người đứng đầu chưa phải chịu trách nhiệm trước dân, thì chừng ấy mùa tựu trường vẫn còn là mùa lo âu. Những văn bản chấn chỉnh của Bộ Giáo dục, dù viết hay đến đâu, cũng chỉ là liều thuốc giảm đau cho một cơ thể đã mang bệnh từ gốc rễ./.
No comments:
Post a Comment