Một người bị giam thì quyền tự do đi lại có thể bị hạn chế theo luật. Nhưng nhân phẩm và những quyền căn bản của họ có bị khóa luôn không?
Mời quý thính giả theo dõi bài viết của Hạ Hồng Kỳ, thành viên ban biên tập đài ĐLSN với tựa đề: Quyền Có Được Qua Cửa Trại Giam? qua sự trình bày của Nhã Uyên để tiếp nối chương trình tối nay.
Hạ Hồng Kỳ
Người ta thường nói luật pháp là chỗ dựa của dân. Nghe mà mát ruột! Nhưng muốn biết chỗ dựa ấy chắc tới đâu, xin đừng chỉ ngắm tấm bảng trước cổng. Hãy thử hỏi: khi một người bị đưa vào sau cánh cửa trại giam, những quyền của họ có được bước theo không?
Hay quyền đứng ngoài chờ, đợi bao giờ điều tra xong mới được mời vô? Nếu vậy thì lạ quá. Áo mưa phải mặc lúc trời mưa. Đợi nắng lên mới phát áo, người phát tha hồ báo cáo chu đáo, còn người nhận đã ướt tới tận xương!
Các nguồn tin từ báo lề đảng cho biết ngày 12 tháng 10, ông Trần Hiệp, người Úc gốc Việt, bị giam tại Việt Nam với cáo buộc tội danh khủng bố và giả mạo giấy tờ. Vợ ông cho biết chưa thể liên lạc với chồng. Luật sư nêu nghi vấn ông bị bắt từ Campuchia; phía Việt Nam phủ nhận chuyện bắt cóc.
Hoàn cảnh bắt giữ còn tranh chấp, cần được làm rõ bằng chứng cứ. Nhưng câu hỏi trước mắt rất giản dị: người bị giam được bảo vệ ra sao? Cái tên cáo buộc có thể nặng, nhưng vẫn là cáo buộc. Muốn đi tới kết luận có tội, phải có chứng cứ và một quá trình xét xử công bằng. Không thể lấy chữ “khủng bố” làm chiếc nón úp xuống đầu người ta, rồi bảo mọi câu hỏi đều đã được trả lời.
Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị đặt ra những bảo đảm về việc bắt giữ và xét xử: được biết lý do bị bắt, được xem xét tính hợp pháp của việc giam giữ, được suy đoán vô tội và có điều kiện bào chữa. Những điều ấy không phải món trang sức của pháp luật.
Trang sức có thể cất trong tủ, lâu lâu lấy ra đeo dự hội nghị. Quyền thì phải dùng được khi người ta cần nhất. Đọc diễn văn về nhân phẩm bằng giọng sang trọng mà để người bị giam không biết nhờ ai bảo vệ, khác nào quảng cáo chiếc dù rất đẹp nhưng không hay chưa mở được.
Nói tới luật sư, có người thường hỏi: “Không làm gì sai thì cần luật sư làm chi?” Xin thưa, không bệnh vẫn cần khám để biết mình có bệnh không. Không hiểu thủ tục càng cần người hiểu thủ tục. Đứng trước cả bộ máy điều tra, một người đâu bỗng nhiên thành chuyên gia luật học cho được?
Luật sư cũng không phải cái chậu kiểng đặt trong phòng xử cho đủ vẻ văn minh. Người bào chữa phải có điều kiện thực sự để chuẩn bị và bảo vệ thân chủ. Nếu chỉ được xuất hiện khi mọi chuyện gần như đã an bài, thì cái ghế có mặt mà quyền bào chữa vắng mặt.
Rồi tới gia đình. Một người bị giam, người thân bên ngoài có thể mất ngủ từng đêm. Họ cần biết người nhà đang ở đâu, sức khỏe thế nào, làm sao liên lạc theo thủ tục. Những nhu cầu ấy phải được giải quyết bằng quy định rõ ràng, có trách nhiệm, chứ không bằng lòng ghét thương tùy hứng.
Có thể việc liên lạc phải tuân theo những hạn chế hợp pháp trong hoàn cảnh cụ thể. Nhưng hạn chế nào cũng cần căn cứ và sự giám sát. Hai chữ “điều tra” không thể thành cái bao bố, bỏ mọi quyền vô đó rồi cột miệng lại, chẳng biết bao giờ mở.
Hãy thử nghĩ: một người vợ muốn biết chồng còn khỏe không thì tin ấy nguy hiểm tới mức nào? Nếu có lý do cụ thể để hạn chế, hãy giải thích trong phạm vi có thể. Sự im lặng kéo dài chẳng giúp gia đình hiểu pháp luật; nó chỉ làm nỗi lo lớn thêm lên mà thôi.
Người bị giam còn phải được đối xử nhân đạo. Công ước nói rõ việc bảo vệ nhân phẩm và cấm tra tấn. Trại giam có thể giữ một người theo căn cứ pháp luật; nó không được biến thân thể người ấy thành phương tiện ép buộc. Còng số tám không phải giấy phép làm mọi chuyện.
Tạm giam cũng không phải bản án bỏ túi. Chưa xét xử mà đã cư xử như người ta chắc chắn có tội thì phiên tòa còn ý nghĩa gì? Chẳng lẽ mở phiên xử chỉ để đọc lớn điều đã quyết định nhỏ từ trước? Công lý đâu phải buổi lễ hợp thức hóa một kết luận.
Bởi vậy, báo chí càng phải giữ chữ cho cẩn thận. “Bị cáo buộc” khác với “đã phạm tội”. Một chữ bỏ đi có thể khiến người nghe tưởng việc đã được chứng minh. Cơ quan công quyền có trách nhiệm chứng minh cáo buộc, chứ không được nhờ tiếng loa làm thay phần việc của chứng cứ.
Có người bảo chuyện an ninh thì dân thường không hiểu. Đúng, dân có thể không biết nghiệp vụ. Nhưng dân hiểu thế nào là được biết người thân còn sống khỏe, thế nào là có người bào chữa, thế nào là được nghe lời giải thích. Không rành bếp núc đâu có nghĩa phải nuốt mọi món dọn ra.
Bảo vệ những quyền ấy cũng không cản trở việc điều tra đúng đắn. Chứng cứ vững phải đứng được trước sự kiểm tra. Một lời buộc tội càng nghiêm trọng, càng cần thủ tục đáng tin. Nếu chỉ thuyết phục được khi người bị buộc tội không có cơ hội trả lời, thì sức thuyết phục nằm ở đâu?
Điều cần đòi hỏi trong vụ ông Hiệp là tin có thể kiểm chứng, điều kiện bào chữa thực chất và sự bảo đảm an toàn cho ông. Hoàn cảnh bắt giữ phải được xác minh công bằng. Mọi kết luận đều cần chứng cứ; không bên nào được hưởng đặc quyền nói rồi bắt thiên hạ tin.
Nói cho cùng, bắt đầu từ một điều rất nhỏ: người bị bắt vẫn là một con người. Nhân quyền của họ phải có mặt ngay lúc cánh cửa trại giam khép lại. Đừng để pháp luật đứng ngoài cổng, còn ở bên trong chỉ có quyền lực muốn làm gì thì làm. Kém văn minh lắm đấy!
No comments:
Post a Comment