Thursday, November 19, 2026

Chương trình Tiếng Việt Trong Sáng, Kỳ thứ 52: Xin Đừng Tiếp Tay Cho Sự Sai Trái

Tiếng Việt Trong Sáng

Thưa quý thính giả, trong chuyên mục “Tiếng Việt Trong Sáng” hôm nay, phóng viên Quang Nam cùng nhà văn Đỗ Văn Phúc sẽ tiếp tục thảo luận về một số từ ngữ mà thỉnh thoảng không còn được dùng theo đúng nghĩa nguyên thủy của nó 

Đỗ Văn Phúc 

1.- Câu trả lời của tôi: Con là một loại từ, đặt trước danh tự, cho biết nó thuộc chủng loại nào.

Theo sách Việt Nam Văn Phạm  của cụ Trần Trọng Kim, loại từ chính gồm có hai chữ: Con và Cái.

Con: Con dùng cho tất cả các loài động vật.

Ví dụ: con người, con cọp, con dơi, con ve, con kiến...

Nhưng “con” cũng dùng cho các vật tuy không cử động, nhưng có cái hình hay có thể chuyển động do tác động bên ngoài.

Ví dụ: con đường, con sông, con thuyền, con mắt, con dao, con roi, con quay...

Bây giờ, bên VN cũng dùng chữ con khi nói về các chiếc xe: Con Mẹc (Mercedes), con Tô (Toyota)!!!

Cái: Dùng cho các vật không chuyển động

Ví dụ: Cái hoa, cái nhà, cái áo, cái phúc, cái họa...

Hoặc cũng dùng cho các loại động vật rất nhỏ.

Ví dụ: Cái ruồi, cái kiến...

Cái cũng được dùng như mạo tự khi cần nhấn mạnh

Ví dụ: Cái thằng khốn nạn đó

Cái thành kiến như thế phải bỏ đi thôi.

Cái tờ giấy này, cái quyển sách kia...

Cái là loại tự (cái bàn, cái nhà), khác với danh từ (con cái chúng tôi), hay là tĩnh từ (sông cái, ngón tay cái, đường cái).

Con cũng thế, là loại từ; khác với con là danh từ (tôi có hai con), con là đại danh tự (Xin phép cho con đi), và con là tĩnh từ (sông con, bò con)

Ngoài ra, còn thêm phân loại xa hơn như: Người (người lính, người học trò), chim (chim bồ câu, chim sẻ),. Cá (cá rô, cá trích), hoa (hoa hồng, hoa lài).. vân vân...

 Cũng trong một trường hợp tương tự, một anh bạn than phiền cách dùng chữ “người” trong khi nói “tuyết rơi đầy trên người con gấu.”

Người ta chỉ có thể nói “trên mình con gấu” chứ không ai nói “trên người con gấu.”

Chữ “mình” này có nghĩa là cái thân một động vật (body, trunk) như chúng ta thường nghe các câu:

- Ngồi mình trâu, phất ngọn cờ lau. (Bài hát “Em Bé Quê” của Phạm Duy).

- Vua Quang Trung trên mình voi cao... (một bài bài hát về vua Quang Trung).

- Trên mình ngựa hí, lạc vang reo... (thơ “Mòn Mỏi” của Thanh Tịnh).

- Nghiêng mình bái phục...

2.- Cách giải nghĩa ngộ nghĩnh: Chữ Khinh là chữ Hán Việt, có nghĩa là nhẹ, trái với trọng la nặng.

Nhưng trong khi dùng, đã có vài người hiểu sai, làm cho hữ khinh mang nghĩa rất xấu. : 

2.1. Ngày xưa, từ thời mà thế giới còn chịu sự cai trị khắc nghiệt của các chế độ quân chủ chuyên chế, ngài Mạnh Tử đã đưa ra quan niệm rất dân chủ qua câu nói “Dân vi quí, xã tắc thứ chi, quân vi khinh.” Trong một bài báo cách đây khá lâu, một bà người Việt ở Mỹ tên P.T. H. - khoe từng dạy Việt văn trước đây ở Sài Gòn -, đã giải thích chữ “quân vi khinh” là ông vua bị coi là đáng khinh. Chết chửa, ai lại hiểu kì lạ thế! Thật ra, ngài Mạnh Tử coi dân là trên hết, là đáng quí, đáng trọng, kế đến mới là giang sơn xã tắc, sau cùng coi nhẹ ngôi vua. Khinh là nhẹ, trái với trọng là nặng; chứ không có nghĩa coi ông vua là thứ đáng khinh bỉ.

2.2.- Chế độ pháp trị vs chế độ nhân trị. Có một nữ ký giả khi phân tích giữa hai chế độ cai trị, đã nói chế độ pháp trị là cai trị bằng luật pháp (bà ta đúng); nhưng khi giải nghĩa đến chế độ nhân trị, đã định nghĩa là chế độ do con người điều hành! Điều này thì không đúng, vì có chế độ nào trên trái đất mà không do con người điều hành đâu? Đất nước nào cũng được điều hành bởi con người, nhưng theo nhiều chế độ khác nhau. Trong khi chế độ pháp trị lấy pháp luật là căn bản, mẫu mực để điều hành xã hội; trong xét xử thì nghiêm minh dựa theo các điều khoản qui định của pháp luật, lạnh lùng, cứng ngắc, không thiên vị; còn trái lại, chế độ nhân trị là đặt chủ thể con người làm trọng, có sự cứu xét đến hoàn cảnh con người chứ không khắt khe như chế độ pháp trị. Chế độ Pháp trị bên Trung Hoa là do quan niệm về con người của Tuân Tử “Nhân chi sơ, tánh bổn ác”; trong khi Ngài Mạnh Tử chủ trương Nhân Trị “Nhân chi sơ, tánh bổn thiện.”

Người ta không thể bắt chước ghép chữ kiểu “Xa Trưởng, Thuyền trưởng, Hạm trưởng...” Vì chữ “CƠ” là từ chữ “cơ khí, động cơ, cơ học...” KHÔNG HỀ thay cho chữ PHI CƠ để gọi người đứng đầu trên một phi cơ là :Cơ Trưởng.” Xin hãy sử dụng đúng chữ là Trưởng Phi Cơ, hay Trưởng Phi Hành Đoàn, hay Hoa Tiêu Trưởng, Phi Công Trưởng, tùy trường hợp mà chúng tôi xin giải thích sau đây:

3.- Cơ Trưởng là gì?

Cơ là chữ tắt của “Cơ Khí” (mechanical) chứ không phải từ chữ “Phi Cơ ” (airplane). Chữ “Cơ Trưởng” không thể dùng để nói đến người đứng đầu trên một chiếc phi cơ. Thực ra, người đứng đầu trên chiếc phi cơ gọi là Trưởng Phi Hành Đoàn, Trưởng Phi Cơ.

Trong ngành hàng không dân sự, những nhân viên trên phi cơ gọi là Phi Hành Đoàn (flight crew). Người phi công chính (hay còn gọi là hoa tiêu chính) là người đứng đầu (captain) có thể dịch là Trưởng Phi Hành Đoàn. Kế đó là một, hai hay ba hoa tiêu phụ (co-pilot); Kỹ sư Cơ Khí (flight engineer), Nhân viên Không Hành (flight navigator), Nhân viên Truyền tin (radio operator), và các Tiếp viên Hàng Không (flight attendants). Tùy theo nhiệm vụ, mà còn có thêm nhiều nhân viên khác như trên các phi cơ cứu nạn hay vận tải còn có thêm Y tá Hàng Không (flight medic) hoặc nhân viên áp tải (loadmaster).

Trong quân chủng Không Quân, tùy loại phi cơ và tùy nhiệm vụ chiến thuật mà các đoàn phi hành có nhân số ít hay nhiều. Ít nhất là các phi cơ chiến đấu (fighter); nhiều nhất là các phi cơ vận tải (cargo).

Đại khái một phi hành đoàn có:

Hoa tiêu chính (pilot), Hoa tiêu phụ (co-pilot), Nhân viên Không hành (flight engineer), Cơ phi (crew chief), Xạ thủ Phi hành (air gunner), Tiếp viên (flight attendants) Chuyên viên Bom đạn (bombardier), Y sĩ/Y tá Hàng không (flight surgeon/nurse), Nhân viên Áp tải (loadmaster), Quan sát viên (observer), Truyền tin (radio operator), Chuyên viên Vũ khí (weapon system officer/operator), vân vân.

Hoa tiêu chính không gọi là Captain như trong hàng không dân sự; cho nên chúng ta có thể tạm gọi là Trưởng Phi Cơ. Xin chớ nhầm lẫn với chức vụ Flight Commander là người chỉ huy một phi vụ tác chiến với sự tham gia của nhiều phi cơ, thường là ba đến nhiều nhất là sáu chiếc.

Ngày trước trong các đơn vị Không Quân VNCH có chức “Cơ Phi” (Crew Chief). Tuy gọi là Crew Chief, nhưng anh này không phải là chief của một crew nào cả, và cũng chẳng làm “chief” ai cả. Anh là một hạ sĩ quan với các nhiệm vụ bảo trì căn bản. Trong thực tế của Không Quân Việt Nam, anh cơ phi này là nhân viên có cấp bậc thấp nhất trong phi hành đoàn. Người lính Không Quân chúng tôi thường gọi đùa anh này là một anh “lơ” máy bay. Vì nhiệm vụ của anh ta là canh giữ phi cơ, dọn dẹp trong ngoài phi cơ

 

 

No comments:

Post a Comment