Thưa quý thính giả, trong chuyên mục “Tiếng Việt Trong Sáng” hôm nay, phóng viên Quang Nam cùng nhà văn Đỗ Văn Phúc sẽ tiếp tục thảo luận về một số từ ngữ mà thỉnh thoảng không còn được dùng theo đúng nghĩa nguyên thủy của nó…
Đỗ Văn Phúc
Hôm nay, đánh dấu một năm đảm trách chương trình Tiếng Việt Trong Sáng, chúng tôi xin bàn tiếp cho hết các dấu căn bản dùng trong bài văn.
1. Dấu Ngoặc ( ) The Parentheses, dùng cho câu bình luận, giải thích, hoặc câu có tác dụng làm gián đoạn ý chính của câu viết. Trước đây ở VN, gọi là dấu ngoặc đơn để phân biệt dấu ngoặc kép mà chúng tôi gọi là dấu trích (“).
Ví dụ:
Tôi có mời hai cô gái (họ là bà con bên nội) đến dự hôn lễ của tôi.
Nếu trời mưa (hi vọng là không), cuộc hoà nhạc sẽ dời lại.
2. Dấu Than ( ! ) The Exclamation Mark. Tuy mang tên là dấu than, nhưng nó cũng được dùng biểu lộ các tình cảm yêu, ghét, giận, vui, buồn, mừng, ham muốn; như trong câu:
Gặp nhau mừng nhé!
Trời chi mà tối tăm ghê!
Hoặc một câu sai khiến mang tính cách cấp bách.
Lấy cho tôi cái bình xăng!
3. Dấu Hỏi ( ? ) Question Mark, dùng sau các câu hỏi trực tiếp
Anh tên là gì?
Không dùng dấu hỏi trong câu hỏi gián tiếp:
Cô ấy muốn biết anh tên chi.
4. Dấu Hai Chấm (:) The colon. Dùng sau một mệnh đề độc lập khi:
- Kể nhưng chi tiết trong một danh sách sự vật, sự việc
Ví dụ: Thân thể người ta chia làm ba phần: đầu, mình, và chân tay.
- Khi cần giải thích một sự kiện.
Ví dụ: Hiện nay, anh ta chỉ còn một cảm giác: lo âu.
- Khi giới thiệu một câu hay chữ trích.
Ví dụ: Tam Tự Kinh mở đầu bằng câu: “Nhân chi sơ, tánh bổn thiện.”
Tổng thống Thiệu từng nói: “Đừng nghe những gì Cộng sản nói, mà hãy nhìn kỹ những gì CS làm.”
- Nối một mệnh đề chính và mệnh đề phụ có ý giải thích.
Ví dụ: Chú Ba đã có quyết định dứt khoát: Ông sẽ rời Việt Nam tháng tới.
- Ngoài ra dấu hai chấm còn được dùng khi viết về giờ giấc, tựa đề chính và phụ đề, câu thưa khi mở đầu lá thư. Ba ví dụ sau:
1.- Bây giờ là 10:30 a.m.
2.- Chuyện Dài Chữ Nghĩa: Cẩm Nang Để Viết Tiếng Việt Trong Sáng.
3.- Thưa ông Giám đốc:
Theo văn phạm Anh, những chữ đầu của câu theo sau dấu hai chấm không viết hoa, trừ phi là danh tự riêng; trong khi theo văn phạm Mỹ, viết hoa chữ đầu của câu theo sau dấu hai chấm nếu là danh tự riêng, và nếu đó là một cân trọn vẹn. Nhưng nếu kể ra một danh sách, thì không viết hoa.
5. Dấu Ba Chấm ( … ) Triple Dots, có thể thay bằng chữ vân vân.
- Dấu ba chấm cũng được dùng khi muốn bỏ bớt một hay nhiều chữ không cần thiết hay không muốn viết ra trong câu. Ví dụ: khi trích một đoạn, một câu văn dài, hay những chi tiết liệt kê, chúng ta chỉ giữ lại những chữ muốn nhấn mạnh thôi.
Ví dụ Trong tủ sách có các loại truyện kiếm hiệp, trinh thám, lãng mạn...
Hoặc: Trong tủ sách có các loại truyện kiếm hiệp, trinh thám, lãng mạn, vân vân.
- Dấu ba chấm cũng dùng khi muốn tạm ngưng để gây sự chú ý (pause for effect) trong câu.
Ví dụ: Rồi thì… ông ta xuất hiện.
- Dấu ba chấm cũng được dùng trong một câu nửa chừng, cách nói lửng lơ.
Ví dụ: Tôi biết anh ta xứng đáng lắm, nhưng…
6. Dấu Gạch Ngang ( - ) The Hyphen, tương tự dấu ngoặc ở trên, khi cần ngắt quãng một ý tưởng hay muốn thêm vào một ý phụ.
Ví dụ: Tôi đã đến thành phố La Mã - là nơi mà tôi hằng mong muốn - trong tháng qua.
Có khi, nó được dùng để thay một dấu phảy nhằm mục đích muốn nhấn mạnh.
Ví dụ: Cuốn sách này dùng để tham khảo cấu trúc trong câu - thứ tự các chữ, động từ, tĩnh từ, và các dấu.
Dấu này cũng dùng để nối vài từ ngữ kép cũng như ở Việt Nam ngày trước thường dùng.
Ví dụ: Thành- phố Hà-Nội, Cửu Long, high-ranking,non-commissioned officer,thirty-three.
Ngoài các dấu chính chúng ta thường dùng như đã bàn ở trên, còn nhiều loại dấu khác như dấu và (&), dấu bách phân (%), dấu hoa thị (*), dấu bằng (=), dấu lớn hơn (>), nhỏ hơn (<), vân vân.
Khoảng thập niên 1950, ở Việt Nam còn dùng dấu chấm hết gồm một gạch xéo kèm giữa hai dấu chấm như thế này ./.
Chúng tôi đã đọc nhiều bài mà câu văn dài hàng chục dòng, chiếm nửa trang giấy in, nhưng không tìm thấy một cái dấu chấm hay dấu phảy. Các tác giả hoặc lười gõ, hoặc hà tiện các dấu mà không thèm dùng. Có vị lại chơi ngang xương, thêm một dấu chấm sau một mệnh đề phụ. Người đọc phải vất vả lắm mới đoán và hiểu đúng ý của tác giả.
Trong một bài bình luận có tựa đề “LSLL&XĐMT” của tác giả LVN đăng trong một đặc san Xuân 2019 của một Cộng đồng Tiểu bang X, có nhiều câu văn dài lê thê.
Xin trích dẫn một câu ở trang 81 của tờ báo.
Tổng thống Trump đã thực hiện hiệu quả hầu hết những gì ông hứa khi ra tranh cử, một phần là nhờ sự hiểu biết lịch sử sâu sắc của ông, rút được kinh nghiệm quý báu của những người đi trước, cùng với bản tính cương quyết và cứng rắn nhưng khôn khéo trong việc đàm phán kinh tế, chính trị và ngoại giao; phần khác là nhờ Tổng thống Trump lãnh đạo Hoa Kỳ trong thế mạnh khi cả Hạ viện lẫn Thượng viện đều do đảng Cộng Hòa nắm giữ và Tối Cao Pháp Viện nay thuộc cánh bảo thủ.
Câu này chứa nhiều ý, dài 102 chữ, có đến bảy mệnh đề; nhưng chỉ có bốn dấu phảy, một chấm phảy, và một dấu chấm cuối câu! Muốn cho người đọc hiểu rõ, câu này cần tách ra làm nhiều câu ngắn hơn.
Sau khi đã bàn qua cách dùng các dấu, chúng ta trở lại câu văn dài đã nói ở đoạn mở đầu. Chúng tôi thử đề nghị cách chia nó ra thành ba câu ra như sau:
Tổng thống Trump đã thực hiện hiệu quả hầu hết những gì ông hứa khi ra tranh cử. Một phần là nhờ sự hiểu biết lịch sử sâu sắc mà ông rút được kinh nghiệm quí báu của những người đi trước; một phần khác là cùng với bản tính cương quyết và cứng rắn nhưng khôn khéo giúp Tổng thống Trump trong việc đàm phán kinh tế, chính trị, và ngoại giao trong thế mạnh. Tổng thống đã lãnh đạo Hoa Kỳ thành công khi cả Hạ viện lẫn Thượng viện đều do đảng Cộng Hòa nắm giữ và Tối Cao Pháp Viện cũng thuộc cánh bảo thủ nắm đa số.
Để kết luận, chúng tôi lại xin thưa rằng người viết bài này trước đây cũng rất lúng túng khi dùng các dấu phảy và chấm phảy. Cuốn sách viết ra đầu tiên đã được nhiều bạn bè sửa hàng trăm lỗi chính tả. Vì thế, xin quí vị tha thứ những sai lầm có thể khó tránh trong bài và xem đây là một cố gắng nhằm giúp nhau hoàn thiện trong cách viết. Dù là Việt văn hay Anh văn, cách đánh dấu cũng không khác nhau bao nhiêu. Tác giả soạn phần này dựa theo văn phạm Anh ngữ của Mỹ (American English) trong đó, vị trí các dấu phảy và dấu chấm có phần khác so với Anh ngữ của người Anh (British English). Ngay trong các cẩm nang của Mỹ dành cho người viết văn, cũng có những tiêu chuẩn khác biệt về sự sử dụng các loại dấu..
Chính nhà văn Kurt Vonnegut – có sự nghiệp văn chương kéo dài hơn nửa thế kỉ tại Hoa Kỳ với hàng chục truyện ngắn, kịch bản - cũng từng nói, “chớ nên dùng dấu chấm phảy… biết cách dùng nó chỉ là để chứng minh bạn đã học qua đại học.” Ý của ông là khuyên các người viết trẻ đừng quá lo lắng về cách dùng dấu mà hãy viết như thể những gì đối thoại bình thường.
Dù sao, biết và viết đúng vẫn hơn. Phải không, thưa quí vị?
No comments:
Post a Comment