Đầy Tớ Hay Phụ Mẫu Chi Dân?

Đất Nước Đứng Lên

Kính thưa quý thính giả, bao nhiêu năm nay, người dân Việt Nam đã quá quen với những câu nói rất hay. Nào là: “Nhà nước của dân, do dân và vì dân”, “mọi quyền lực thuộc về nhân dân”, và đặc biệt, “cán bộ là đầy tớ của nhân dân”. Nhưng nếu dân thật sự là chủ, tại sao khi người dân bước vào công sở lại phải khép nép trước cán bộ? Nếu cán bộ là đầy tớ, tại sao người dân phải chạy chọt, xin xỏ, thậm chí phải có phong bì để được giải quyết những quyền lợi chính đáng của mình? Vậy rốt cuộc, quan chức nhà nước là đầy tớ của dân, hay đang trở thành những “phụ mẫu chi dân” thời hiện đại?  

Mời quý thính giả theo dõi bài viết của Nguyễn Tử Thượng, thành viên ban biên tập đài ĐLSN với tựa đề: Đầy Tớ Hay Phụ Mẫu Chi Dân?, qua sự trình bày của Khánh Ngọc để tiếp nối chương trình tối nay.

Nguyễn Tử Thượng

Có những câu nói, nghe lần đầu thấy rất hay. Nghe lần thứ một trăm vẫn thấy hay. Nhưng nghe suốt mấy chục năm mà đời sống cứ chứng minh điều ngược lại, thì cái hay ấy dần dần trở thành một sự chua chát. “Cán bộ là đầy tớ của nhân dân.” Câu ấy hay lắm. Nhưng xin hỏi: có ông chủ nào đi gặp đầy tớ mà phải khoanh tay đứng chờ? Có ông chủ nào muốn làm một giấy tờ hợp pháp của mình mà phải năn nỉ người đầy tớ ký tên? Có ông chủ nào phải tìm người quen, chạy cửa sau, dúi phong bì để người đầy tớ chịu làm công việc mà chính ông chủ đã trả lương cho họ? Nếu có, thì chắc chỉ có ở một nơi mà khái niệm “ông chủ” và “đầy tớ” đã bị đảo ngược.

Người dân đóng thuế. Ngân sách quốc gia được hình thành từ sức lao động của dân, tài nguyên của đất nước và những nguồn thu thuộc về quốc gia. Tiền lương của cán bộ, xe công, trụ sở, điện nước, hội họp, công tác phí và toàn bộ guồng máy hành chánh đều không từ trên trời rơi xuống. Cuối cùng, dân là người gánh. Thế nhưng, chính người dân ấy khi bước qua cánh cửa công quyền nhiều khi lại mang tâm thế của một người đi xin. Xin xác nhận. Xin giấy phép. Xin giải quyết hồ sơ. Xin gặp cán bộ. Xin cứu xét. Xin đừng làm khó.

Hai chữ “xin – cho” đã ăn quá sâu vào quan hệ giữa nhà nước và công dân đến mức nhiều người quên mất một nguyên tắc rất đơn giản: những gì pháp luật quy định là quyền của công dân thì công dân không cần phải van xin bất cứ ai. Công chức có nhiệm vụ phục vụ công dân theo luật. Đó không phải là ân huệ. Trong một quốc gia dân chủ đúng nghĩa, viên chức công quyền được gọi là “public servant” – người phục vụ công chúng. Họ được trao quyền lực không phải để đứng trên dân, mà để thực hiện những công việc chung mà xã hội giao phó.

Ngày xưa, dưới chế độ quân chủ, quan lại thường được gọi là “phụ mẫu chi dân”. Cha mẹ của dân. Quan ngồi trên. Dân đứng dưới. Quan ban ơn. Dân đội ơn. Quan phán. Dân nghe. Tư tưởng ấy thuộc về một thời đại mà quyền lực đi từ vua xuống quan rồi mới tới dân. Dân không phải nguồn gốc của quyền lực mà là đối tượng bị cai trị. Thời đại đó đáng lẽ đã qua từ lâu. Nhưng điều đáng suy nghĩ là cái tâm lý “phụ mẫu chi dân” dường như vẫn có thể sống dai trong một guồng máy hiện đại. Nó không nhất thiết mặc áo mão cân đai. Nó có thể mặc sơ-mi, thắt cà-vạt, ngồi phòng lạnh và dùng điện thoại thông minh.

Chiếc ghế quyền lực không làm cho một con người cao quý hơn. Chức vụ không biến một viên chức thành cha mẹ của thiên hạ. Ngược lại, chức vụ càng cao thì trách nhiệm càng lớn. Quyền lực càng lớn thì sự giám sát càng phải nghiêm. Đó là nguyên tắc căn bản của một xã hội văn minh. Vì thế, câu hỏi “cán bộ là phụ mẫu hay đầy tớ của dân?” thật ra không khó trả lời. Không phải phụ mẫu. Cũng không phải “đầy tớ” theo nghĩa thấp hèn. Họ là công bộc – là những người được dân giao trách nhiệm quản trị công việc chung trong một thời hạn nhất định, bằng những quyền hạn được pháp luật quy định, với đồng lương lấy từ công quỹ và với nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm trước xã hội. 

Không thể vừa tuyên bố “mọi quyền lực thuộc về nhân dân”, vừa sợ người dân sử dụng quyền lực ấy. Không thể gọi dân là chủ vào ngày lễ, rồi đối xử với dân như người đi xin trong những ngày còn lại. Không thể gọi cán bộ là đầy tớ của dân, nhưng khi dân chất vấn thì lại xem đó là chống đối. Và càng không thể lấy vài câu khẩu hiệu hay ho để thay thế cho một cơ chế kiểm soát quyền lực thực sự.

Một đất nước mạnh không vì có thật nhiều khẩu hiệu. Một nhà nước không “vì dân” chỉ vì trên tường treo chữ “vì dân”. Giá trị của một chính quyền phải được đo bằng cách người dân được đối xử khi bước vào một cơ quan công quyền; bằng việc người dân được nói lên tiếng nói của mình; và bằng việc một người dân bình thường có thể buộc một quan chức quyền thế chịu trách nhiệm trước pháp luật. Đó mới là thước đo. Đất nước đứng lên không phải bằng việc đổi một khẩu hiệu cũ thành một khẩu hiệu mới. Đất nước đứng lên khi người dân hiểu rằng mình là công dân chứ không phải thần dân.

Ngày nào quyền lực chưa bị kiểm soát, ngày ấy lời hứa “của dân, do dân, vì dân” vẫn cần được kiểm chứng bằng thực tế. Và ngày nào người dân biết đứng thẳng, biết quyền của mình, biết đặt câu hỏi và đòi người cầm quyền phải trả lời, ngày ấy đất nước mới thực sự bắt đầu đứng lên. Bởi suy cho cùng:

Dân không cần phụ mẫu. Dân cần quyền làm chủ. Quan chức không cần làm cha mẹ của dân. Quan chức chỉ cần nhớ rằng quyền lực họ đang nắm giữ không phải của riêng họ. Quyền lực ấy phải thật sự thuộc về nhân dân.