Thưa quý thính giả, trong chuyên mục “Tiếng Việt Trong Sáng” hôm nay, phóng viên Quang Nam cùng nhà văn Đỗ Văn Phúc sẽ tiếp tục thảo luận về một số từ ngữ mà thỉnh thoảng không còn được dùng theo đúng nghĩa nguyên thủy của nó…
Trong chương trình hôm nay, chúng ta thử tìm hiểu các chữ “thông tin”, “Hỗ Trợ”
Đỗ Văn Phúc
Lại Sính Xổ Nho!
Hỏi: Thưa ông, về chữ “thông tin”, chúng tôi tìm hiểu trong các quyển tự điển trước đây như là VN Tự điển của hội Khai Trí Tiến Đức, hay của Lê Văn Đức/Lê Ngọc Trụ đều định nghĩa chữ thông tin là một hành động báo tin, đưa tin và được xếp loại là động từ. Nhưng hiện nay chúng tôi thấy nó được dùng như là một danh từ, ở trong nước thì không nói gì, nhưng ngay cả những bài báo ở hải ngoại cũng vậy. Nhiều khi chúng tôi cũng bị lạc lõng, và nhiều khi mất tự tin trong những gì mình tìm hiểu… thưa ông, có cách gì chấn chỉnh nó không?
Đáp: Câu trả lời của tôi là: “Ai sai mà mình không nhắc nhở được thì cứ để mặc họ; nhưng chúng ta dứt khoát giữ cái đúng của mình chứ không chiều theo khuynh hướng dù là của đa số.”
Tôi có một bà bạn đồng nghiệp truyền thông và cũng đồng thanh đồng khí nhiều năm. Mấy tháng trước, bà chuyển cho tôi bài viết trên web mà bà ấy thích ý. Bài viết có lẽ từ Việt Nam trong đó vài chữ dùng theo cách của thời đại Xã hội chủ nghĩa. Tôi chỉ nhắc nhẹ về điều này (mà trước đây, bà cũng từng lên án cách dùng chữ sai như thế). Bà trả lời tôi cách vùng vằng, “Ông cứ hay bắt bẻ. Tui già rồi, mắt kém, không có thì giờ đọc và sửa lại.”
Tôi hoàn toàn không đồng ý cách xử trí như thế. Cứ nhắm mắt làm ngơ trước những sai trái thì có khác chi đầu hàng, để cho nó chế ngự? Rồi thì văn chương, ngôn ngữ Việt Nam chúng ta đi về đâu? Có lẽ phải học cách tuyên truyền của Goebbels; lập đi lập lại hoài cho đến khi họ nghe.
1.- Điển hình hai chữ Thông Tin như anh vừa nói, hiện nay vẫn còn rất nhiều người dùng sai.
Thông tin hay Thông tín 通 信 là động từ, chỉ về hành động, là chuyển hay gửi, hay chuyền tin tức; không thể dùng như một danh từ để nói về sự vật.
Nếu muốn ai đó giúp chuyển thứ gì đó thì cứ nói rõ ràng:
Đài truyền hình Fox đã loan tin về cuộc hòa đàm giữa Nga và Ukraine
Nhờ cho tôi biết thêm tin tức vụ tai nạn sáng nay.
Chuyển cho tôi hồ sơ về vụ trộm hôm trước.
Cho tôi thêm tài liệu về văn học nghệ thuật cận đại.
Tôi đã chuyển cho anh bài viết về trận đánh An Lộc.
Trong tiếng Việt, muốn chuyển một động từ thành danh từ, chỉ cần thêm vào trước nó chữ ‘vụ’ hay ‘việc’ hay ‘chuyện’ vân vân. Ví dụ:
Cơn bão Lala làm cho việc xây dựng ngưng trệ.
Việc truyền thông bị gián đoạn do mất điện.
Cuộc giao chiến đã xảy ra giữa Israel và nhóm khủng bố Hamas.
Vụ điều tra về tội gián điệp của anh ta còn đang tiếp diễn.
Hỏi thêm: Thưa ông, có một số ý kiến, mà chúng tôi nghĩ từ AI, cho rằng Thông Tin có thể dùng như một danh từ và có nghĩa là information, chẳng hạn như Bộ Thông Tin là danh từ. Nhưng theo chúng tôi tìm tòi, chẳng hạn như trong cuốn Việt Nam Văn Phạm của cụ Trần Trọng Kim, thì đúng Bộ Thông Tin là danh từ, nhưng nó là loại danh từ ghép, và cấu trúc của danh từ ghép có nhiều dạng, chẳng hạn như danh từ+danh từ (nhà cửa, quần áo), hoặc danh từ + tĩnh từ (đường cái, sông cái), danh từ + động từ (thợ may, bộ giáo dục, và bộ thông tin) chẳng hạn, chớ không có nghĩa là Bộ Thông Tin là danh từ rồi chúng ta có thể nói Thông tin là danh từ… phải không thưa ông?
Thưa ông, còn một chữ nữa, Hỗ Trợ, nó có thay thế cho chữ giúp đỡ được không?
Đáp: 2.- Hỗ trợ, 互助
Trợ, tự nó có nghĩa là giúp rồi.
Hỗ: mang ý nghĩa hai bên cùng trao qua, đổi lại như câu thành ngữ “bánh ít trao đi, bánh qui trao lại.”
Hỗ Trợ là động từ, có nghĩa giúp nhau qua lại. Tương trợ mang ý nghĩa nhiều người cùng giúp người khác. Hiệp ước Hỗ Tương giữa các quốc gia là để cùng nhau giúp qua giúp lại.
Nếu chỉ một bên giúp bên kia mà không nhận sự giúp lại thì không nói là ‘hỗ trợ’ đươc. Thay vì nói cách văn hoa “hỗ trợ,” chỉ cần nói “anh giúp tôi việc này; chúng ta giúp đỡ gia đình anh ta lúc khó khăn.”
Gần nghĩa với chữ “Hỗ,” có hai chữ Tương 相, Đồng, 同
Đồng 同 là cùng nhau. Như đồng học 同學 cùng học, đồng sự 同事 cùng làm việc, v.v., Hợp lại. Như phúc lộc lai đồng 福祿來同 phúc lộc cùng hợp cả tới. Như đại đồng chi thế 大同之世 cõi đời cùng vui hòa như nhau.
Tương 相 là cùng nhau. Ví dụ: bỉ thử tương ái 彼此相愛 đây đấy cùng yêu nhau. Tương không mang nghĩa qua lại, mà có nghĩa cùng nhau làm điều gì đó.
Nữ thi sĩ Lương Ý Nương ở Trung Hoa ngày xưa từng nổi tiếng với bài thơ ‘Trường Tương Tư’ 長相思 trong đó có bốn câu hay, vừa có Tương vừa có Đồng nghĩa là cùng, lại có Tương là tên sông:
Ngã tại Tương giang đầu
Quân tại Tương giang vĩ
Tương tư bất tương kiến
Đồng ẩm Tương giang thuỷ,
Dịch: Thiếp ở đầu sông Tương, Chàng ở cuối sông Tương, Cùng nhớ đến nhau nhưng không nhìn thấy nhau, dù cùng uống chung nước sông Tương.
Nhà thơ Đặng Trần Côn của xứ ta mượn câu thứ ba - thay ‘tương tư’ bằng ‘tương cố’(nhìn lại) - để cho vào Chinh Phụ Ngâm như sau:
Tương cố bất tương kiến.
Thanh thanh mạch thượng tang,
Mạch thượng tang, mạch thượng tang.
Thiếp ý quân tâm thùy đoạn trường.
Bà Đoàn thị Điểm dịch là:
Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy.
Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu.
Ngàn dâu xanh ngắt một màu;
Lòng chàng ý thiếp, ai sầu hơn ai.
Ngày xưa không có luật tác quyền nên các cụ nhà ta cứ thoải mái lấy câu thơ hay các ý hay của người khác cho vào thơ mình! Không có luật thì không có tội vậy.
Tương Tư 相思 là khi cả hai đàng cùng nhớ đến nhau. Trường hợp một anh mê gái suốt ngày ngồi nhớ cô nàng; mà cô nàng thì không thèm để mắt tới. Đó không phải là ‘tương tư,’ mà là tình đơn phương.
Hỏi: Tôi cũng thấy nhiều người dùng chữ ‘tương tác, tác nghiệp.’ Những chữ này nghe lạ tai quá, phải không ông?
Đáp:
Tương 相 là cùng; Tác 作 là làm nên, làm ra gì đó. Tương tác có nghĩa là cùng làm nên thứ gì đó. Những người họp nhau, gặp nhau cùng làm việc thì trong tiếng Việt thiếu gì chữ mà phải vay mượn tiếng Hoa, nghe vừa chướng tai, vừa không chắc đúng nghĩa.
Ở Việt Nam ngày nay, người ta còn dùng sai chữ ‘tương tác’ với nghĩa là đánh đập, hành hung. Khi kể về những vụ đánh nhau, họ viết “Bọn học trò tương tác lên thầy giáo.” “Sau đó anh Tư tương tác lên vợ.” Ngoài chữ ‘tương tác,’ họ còn dùng chữ rất văn hoa “tác động vật lý’ cũng là đánh nhau; ‘tác động sinh lý’ là xúc phạm về tình dục.
3.- Lại thêm hai chữ ‘Tác nghiệp’ 作業, mà thật ra, chỉ đơn giản là làm việc. Một anh ký giả đi săn tin; anh cảnh sát đi điều tra; cô giáo đi dạy; bác công nhân đi làm... cần chi phải tác nghiệp?
4.- Phi vụ: 飛 務 . Trong Hán tự có 20 chữ Phi viết khác nhau, nghĩa khác nhau. Nhưng chúng ta biết nhiều về chữ Phi 飛 là bay. Phi vụ là một chuyến bay cũng như phi công là người lái máy bay, phi hành đoàn là một nhóm điều khiển chuyến bay...
Người bên VN hiểu thế nào khi bất cứ vụ gì họ cũng gọi là phi vụ? Từ vụ trộm, vụ cướp, vụ lừa gạt, vụ hiếp dâm...
Thương Vụ 商 務. Có một bài viết nhan đề Thương Vụ Maneli của tác giả Tú Hoa. Nội dung là vụ tiếp xúc bí mật giữa ông Ngô Đình Nhu - Cố vấn Chính trị của Tổng thống Ngô Đình Diệm – với Cộng Sản Hà Nội nhằm tìm giải pháp êm đẹp, tránh cuộc chiến đẫm máu. Đó là một vụ có tính cách chính trị hoàn toàn (political affair); dịch ra chữ ‘Thương Vụ’ là sai hoàn toàn. Thương vụ đúng nghĩa là một sự vụ có dính dáng đến việc mua bán (trade).
Lần tìm ra từ bài gốc đăng trên Facebook mà Tú Hoa dùng để tham khảo. Bài này không thấy tên tác giả. Nhưng tựa đề dùng nhóm chữ “Hồ Sơ Maneli năm 1963” là rất chính xác.
Chữ affair (cũng như chữ business, matter. concern) có nghĩa là một vụ, một việc, một diễn biến các sự kiện. Ví dụ: public affair (việc công), foreign affair (việc đối ngoại), domestic affair (việc nội bộ), family affair (việc gia đình), love affair (một cuộc tình, và cũng thường được hiểu là ngoại tình).
Cũng từ Việt Nam, người ta dùng chữ ‘thương hiệu’ cho bất cứ nhãn hiệu, tên của tổ chức, hay biểu tượng gì. Thương hiệu (trademark) là nhãn hiệu dùng trong ‘thương’ mại mà thôi.
Nói thẳng, nói thật. Có ai giận thì tôi chịu. Chứ đây rõ là hiện tượng dốt mà ưa khoe chữ.
No comments:
Post a Comment