Thưa quý thính giả, trong chuyên mục “Tiếng Việt Trong Sáng” hôm nay, phóng viên Quang Nam cùng nhà văn Đỗ Văn Phúc sẽ tiếp tục thảo luận về một số từ ngữ mà thỉnh thoảng không còn được dùng theo đúng nghĩa nguyên thủy của nó…
Trong chương trình hôm nay, chúng ta thử tìm hiểu về các chữ: Nữ Người Mẫu, Cựu Người Học và Thứ Tự các Tĩnh Từ trong Nhóm Chữ
Đỗ Văn Phúc
Hỏi 1: Thưa ông, nhiều trang báo ở trong nước hiện nay dùng những chữ rất là nực cười. Chuyện này chúng ta cũng đã nói qua nhiều lần. Nhưng phải nói 2 chữ sau đây mà chúng tôi vừa đọc được thì phải nói là quá lố. chúng tối thật sự hết hồn khi thấy người ta dùng “nữ người mẫu”, “cựu người học”… đây là những cái tựa đề của những bài báo hôm nay đó thưa ông…
https://www.saostar.vn/tag/nu-nguoi-mau/
https://ulis.vnu.edu.vn/dai-hoi-dai-bieu-mang-luoi-cuu-nguoi-hoc-ulis-lan-thu-i-nhiem-ky-2021-2026/
Đọc thấy trên báo Việt Nam thấy có chữ “nữ người mẫu.” Người mẫu, tiếng Hoa cũng đọc là ‘Mô Đơ” và chữ viết là ‘Mô Đặc (模 mô là mẫu, 特 đặc là khác lạ); có nghĩa là một khuôn mẫu đặc biệt. Không rõ có phải đây là sự trùng hợp ngẫu nhiên lý thú khi người Hoa đọc theo tiếng Anh “Model” và trùng hợp với âm Hán tự ‘mô đặc.’ Vậy chỉ có thể viết ‘nữ mô đen’ hay ‘người mẫu nữ,’ chứ không nói “nữ người mẫu.”
Nay lại thấy thêm một sinh hoạt của Trường Đại học Ngoại ngữ có hình ảnh trên tấm phông sân khấu viết như sau: “Đại Hội Đại Biểu Mạng Lưới Cựu Người Học Lần Thứ I, Nhiệm Kỳ 2021 – 2026.” Hình ảnh này được đưa ra trên Facebook và bị rất nhiều người chê về cách dùng chữ, nhưng cũng có vài người bào chữa rằng viết thế thì có gì là sai!
Hỏi 2: Đúng là “nữ người mẫu” hay “cựu người học” đọc qua thì chúng tôi thấy rất kỳ… nhưng xin được hỏi ông, nó có sai không và sai ở chỗ nào?
Sai lắm chứ! Và cũng kỳ quặc vô cùng.
1.- Điểm sai thứ nhất là sự gán ghép giữa những chữ Hán và chữ Việt khi không cần thiết. Việc ghép chữ Hán và chữ Việt là thường; nhưng khi đã có sẵn, thì không nên tự đặt thêm ra. Những chữ có sẵn như: học trò, học sinh, sinh viên, học viên, tuy cũng có gốc Hán tự, nhưng đã trở thành Việt ngữ và được dùng thay cho chữ “người học, người đi học’ hàng trăm năm nay. Muốn nói đến những người không còn đi học ở trường nữa, thì có thể dùng các chữ: học sinh cũ, sinh viên cũ, hay văn hoa chút nữa thì ‘cựu học sinh, cựu sinh viên, cựu học viên.’
Điểm sai thứ hai là về văn phạm: vị trí của tĩnh từ và danh từ. Tuy văn hóa, văn học nước ta chịu ảnh hưởng sâu đậm của Trung Hoa; nhưng thứ tự của danh từ và tĩnh từ trong một nhóm chữ lại trái ngược với thứ tự trong câu Hán văn.
Chúng tôi từng trình bày vài lần về vấn đề này trong các bài trước rằng trong Việt ngữ, các tĩnh từ (hay các chữ bổ nghĩa cho danh từ) thường đi theo sau danh từ. Trái với các viết trong Hoa ngữ và Anh ngữ, là tĩnh từ đứng trước danh từ. Ví dụ: trong tiếng Việt thì mây trắng, trời xanh, sông dài, núi cao; còn Hán thì bạch vân, thanh thiên, trường giang, cao sơn.
Hỏi 3: Thưa ông, riêng trong cái tựa đề của trang web Trường ngoại ngữ, đại học quốc gia Hà Nội, câu Đại hội Đại biểu Mạng lưới cựu người học ULIS lần thứ I, nhiệm kỳ 2021-2026… trước chữ “cựu đại học” còn có mạng lưới nữa… chữ mạng lưới dùng ở đây nghe ổn không thưa ông?
2.- Kỳ quặc vô cùng là hai chữ ‘mạng lưới.’
Nghe chữ mạng lưới, chắc ai cũng hình dung ra tấm lưới hoặc bằng sợi nylon, sợi cước; hoặc bằng kim loại mà công dụng của chúng là (1) vây bắt: quăng ra trên sông biển, ao hồ để bắt cá tôm; hay giăng ra trong rừng để bắt muông thú, (2) ngăn chặn: vây bọc một khu đất, một chuồng trại để che chở, bảo vệ chim chúc, thú vật phá hoại hoa màu...
Nghĩa xa hơn, thì mạng lưới là một hệ thống nhân sự, hay thứ gì đó, cũng nhằm mục đích vây bắt, thanh lọc, hay che chở . Ví dụ: mạng lưới tình báo, an ninh nhằm truy tầm tội phạm, gián điệp hoặc ngăn chặn kẻ xấu xâm nhập.
Vậy thì cái gọi là ‘mạng lưới người đi học” là cái quỉ quái gì? Có phải họ muốn nói những nhóm, những tổ chức, hội đoàn thành viên trực thuộc một tổng hội cao nhất của cựu sinh viên Trường Đại Học Ngoại Ngữ?
Bỏ bớt chữ ‘mạng lưới’ thì có làm mất ý nghĩa của toàn câu hay không? Chắc là không. Thêm vào chỉ làm câu văn nặng nề, kỳ quái.
Hỏi 4: Thưa ông, trong cấu trúc văn phạm thì Việt ngữ khác với Hoa ngữ hay Anh ngữ là tĩnh từ thì đứng sau danh từ mà nó bổ túc, và Hoa ngữ và Anh ngữ thì ngược lại. Chúng ta có thể dựa vào đó để ghép chữ cho đúng tùy trường hợp chữ thuần Việt hay Hán Việt thì cũng tương đối chính xác phải không ạ?
Trở lại vấn đề thứ tự của những chữ trong một nhóm chữ.
Một nhóm chữ (phrase) khác với một mệnh đề (clause) và càng không phải là một câu (sentence). Khi nó là sự kết hợp bởi một danh từ với những chữ đi theo để bổ nghĩa cho danh từ đó thì chúng ta gọi là “noun phrase.” Chúng ta tạm đồng ý dùng chữ “chủ từ” khi nói đến danh từ hay động từ làm chủ trong nhóm chữ.
Trong nhóm chữ, có các tĩnh từ hay danh từ dùng như tĩnh từ là những chữ bổ nghĩa (modifiers) cho chủ từ. Trong Anh ngữ và Hoa ngữ, các tĩnh từ dùng để bổ nghĩa này đứng trước danh từ theo một thứ tự nhất định (a young man). Trừ khi có một động từ nối tĩnh từ và danh từ (ví dụ: The man is young).
Vị trí của các tĩnh từ này rất quan trọng. Nó đứng gần hay xa chủ từ tùy tầm quan trọng của nó khi bổ nghĩa cho chủ từ. Cũng có trường hợp tĩnh từ này bổ nghĩa cho tĩnh từ nọ trong nhóm chữ. Trong Việt ngữ, tĩnh từ đi theo sau danh từ và có thứ tự ngược lại so với thứ tự của chúng trong Anh ngữ và Hoa ngữ; ngoại trừ tĩnh từ số luợng và mạo tự luôn đứng trước.
Ví dụ trong Việt ngữ, tĩnh từ luôn đứng sau danh từ:
Một cái đĩa sứ cổ hình vuông màu xanh.
Cái đĩa là chủ từ của nhóm, còn “sứ, cổ, hình vuông, màu xanh” là các tĩnh từ để bổ nghĩa cho cái đĩa.
Ví dụ trong Anh ngữ và Hoa ngữ, tĩnh từ lại đứng trước danh từ:
A young man, a black horse, bạch mã, tiểu thư, đại vương, công pháp…
Hỏi 5: Trong trường hợp có nhiều tĩnh từ bổ nghĩa cho 1 danh từ, như trong câu ông vừa nêu, Một cái đĩa xứ cổ hình vuông màu xanh thì có 5 tĩnh từ: một, sứ, cổ, hình vuông, màu xanh cùng bổ nghĩa cho danh từ Dĩa… trong trường hợp này thì tiếng Việt mình có qui luật nào để sắp xếp thứ tự các tĩnh từ không ạ.
Thí dụ: thay vì viết: “Một cái dĩa sứ cổ hình vuông màu xanh”, thì mình có thể đổi thành “Một cái dĩa hình vuông màu xanh sứ cổ” chẳng hạn?
Sau đây là thứ tự của các tĩnh từ:
1. Tĩnh từ về số lượng (một, hai, mười ...) , mạo từ (cái, con ...).luôn đứng đầu nhóm chữ, trước danh từ chính. Ghi chú: Những chữ nghiêng là modifiers; Những chữ đậm nét là chủ từ.
Ví dụ:
Một chiếc đĩa, Ba con ngựa trắng, hai chiếc xe vận tải, con gà trống thiến.
Kế đó, sau danh từ chính, lần lượt các loại tĩnh từ sau:
2. Những danh từ được dùng như tĩnh từ.
Bộ quân phục Không Quân.
3. Tĩnh từ về vật liệu.
Bộ quân phục Lục Quân vải kaki ! Chiếc đĩa sứ.
4. Tĩnh từ về xuất xứ:
Bộ quân phục Lục quân vải kaki Nam Định. Tôi thích chiếc đĩa sứ Trung Hoa kia!
5. Tĩnh từ về màu sắc.
Bộ quân phục Lục quân vải kaki Nam Định màu lá cây.
Tôi thích chiếc đĩa sứ Trung Hoa màu xanh ngọc kia!
6. Tĩnh từ về hình thể. :
Tôi thích chiếc đĩa sứ Trung Hoa màu xanh ngọc hình oval kia!
7. Tĩnh từ về tuổi tác, già trẻ.
Tôi thích chiếc đĩa sứ Trung Hoa hình oval cũ kia!
8. Tĩnh từ về kích cỡ.
Tôi thích chiếc đĩa sứ Trung Hoa hình oval cũ bé bé kia!
9. Tĩnh từ về phẩm chất.
Ví dụ: Tôi thích chiếc đĩa sứ Trung Hoa hình oval cũ nhỏ xinh xắn kia!
Để so sánh, chúng tôi xin trích vài thí dụ để cho thấy thứ tự các modifiers trong Anh ngữ nằm ở vị trí đối nghịch với vị trí của chúng trong Việt ngữ (chữ tô đậm là danh từ chính, chữ in nghiêng là các tĩnh từ):
· I like that pretty small old round Chinese porcelain vase.
· This archeologist found a lovely-little-old-rectangular-black-Egyptian-marble rock below the pyramid of Giza.
· Scientists discovered this-beautiful-small-pink-French butterfly at the Parc Floral in Paris.
· Animal right activists were concerned as the product was unnecessarily tested on an-endangered-small-young-brown-African monkey.
· The new disease shows as an-unpleasant-big-circular-red patch on the forehead skin of those who are infected.
Nhân ăn cơm mới, xin phép nói qua một chuyện cũ:
Chắc đa số quý vị cựu quân nhân còn nhớ những chữ “Hắc Tam Sơn, Bạch Nhị Hà” luôn được nhắc đến mỗi khi nói tới Sư Đoàn 22 Bộ Binh. Đó là do trên phù hiệu của Sư Đoàn này có hình ba trái núi màu đen và hai dòng sông màu trắng trên nền màu đỏ. Người ta đã viết và nói sai hàng chục năm mà không thấy ai lên tiếng chấn chỉnh. Trước 1975 mà một anh sĩ quan cấp nhỏ như tôi có nêu vấn đề này ra, chắc sẽ bị gạt qua một bên bởi các quan lớn nhiều uy quyền; có khi mang họa vào thân.
Tại sao các nhóm chữ đó sai?
Theo văn phạm như đã nói trên, ‘tam’ và ‘nhị’ là tĩnh từ chỉ số lượng, phải luôn đứng đầu nhóm chữ; ‘hắc’ và ‘bạch’ chỉ màu sắc phải đứng sau. Như thế, phải nói và viết đúng là ‘Tam Hắc Sơn, Nhị Bạch Hà’ (ba núi đen, hai sông trắng; three black mountains, two white rivers).
No comments:
Post a Comment