Thưa quý thính giả, trong chuyên mục “Tiếng Việt Trong Sáng” hôm nay, phóng viên Quang Nam cùng nhà văn Đỗ Văn Phúc sẽ tiếp tục thảo luận về một số từ ngữ mà thỉnh thoảng không còn được dùng theo đúng nghĩa nguyên thủy của nó…
Trong chương trình hôm nay, chúng ta thử tìm hiểu về đề tài Sản Phẩm Trí Tuệ và Tài Sản Trí Tuệ
Khi nói về tình trạng Trung Hoa đánh cắp những sáng kiến khoa học của Hoa Kỳ đem áp dụng vào công nghệ của họ để sản xuất ra nhiều thứ hàng bán khắp thế giới, người ta dùng nhóm chữ Intellectual Property Theft.
Hai chữ Intellectual Property, viết tắt là IP, chỉ có thể được dịch qua tiếng Việt với nhóm chữ Tài Sản Trí Tuệ. Bất cứ cuốn tự điển nào cũng dịch chữ Property là “tài sản.”
Thế nhưng, trong một cuộc bút đàm, có một vị đã đòi phải dịch Intellectual Property là “Sản Phẩm Trí Tuệ:” vì ông ta lý luận rằng tài sản là những thứ vật chất như nhà cửa, heo gà, xe cộ, ruộng vườn… Nhưng ông quên mất rằng “Sản Phẩm” cũng chẳng khác gì tài sản, cũng bao gồm những vật chất như xe cộ, máy móc, rau trái, đồ dùng… Vị này còn dẫn chứng nhóm chữ “Sản Phẩm Trí Tuệ” có trong Hoa ngữ và được dùng từ rất xa xưa.
Chúng tôi không phản bác rằng không có chữ “Sản Phẩm Trí Tuệ”, nhưng chúng tôi tin rằng nó được dịch ra từ chữ Intellectual Product chứ không phải Intellectual Property.
Cả hai chữ đều có sẵn và có nghĩa khá giống nhau; cách dùng tùy trường hợp. Trong bài này, chúng tôi xin nhấn mạnh vào tính cách pháp lý của vấn đề.
Thật thế, Sản Phẩm và Tài Sản có mẫu số chung là các thứ vật dụng. Cần tìm định nghĩa của hai chữ này.
1. Sản Phẩm (product).
Theo nghĩa thông thường, Sản Phẩm là bất cứ gì làm ra do tài năng, công sức con người hay do máy móc. Chúng ta có sản phẩm văn chương, văn học (thơ, truyện, tranh, nhạc…), sản phẩm nông nghiệp (gà heo, rau trái…), sản phẩm công nghiệp (máy móc, xe cộ…). Dịch vụ (services) cũng được coi là sản phẩm.
Một nhà văn, nhà thơ viết ra một cuốn sách, bài thơ; một họa sĩ vẽ ra bức tranh… Họ đã tạo ra sản phẩm trí tuệ mà chúng ta thường quen gọi là “tác phẩm”. Tác là làm ra những gì chưa ai làm trước mình. Chúng ta có những động từ sáng tác khi nói về những tác phẩm thuộc lãnh vực văn học nghệ thuật; lại có động từ sáng tạo khi nói về các lãnh vực khác như khoa học, công nghiệp. Lưu ý: trong môn toán học, product là kết quả của một phép tính nhân.
Có nhiều tranh luận xoay quanh việc có thể coi tác phẩm văn học là sản phẩm hay không.
Xét về khía cạnh kinh tế và pháp lý thì Sản Phẩm có dính dấp tới thị trường.
Theo Collins Dictionary, sản phẩm là phẩm vật được làm ra và được bán với số lượng lớn, đó thường là kết quả của diễn trình sản xuất. (A product is something that is produced and sold in large quantities, often as a result of a manufacturing process.)
Tự điển Merriam Webster cũng định nghĩa “Sản phẩm là những gì đưa ra thị trường hay được bán ra như một hàng hoá. (Product is something (such as a service) that is marketed or sold as a commodity.)
Trong luận văn “Is Poetry a Job, Is a Poem a Product”, tác giả Murat Nemet-Mejat đặt vấn đề tiền bạc làm chuẩn cho sự đánh giá: “Who gets paid what for what labor.” Ông này nhắc đến lý thuyết kinh điển Marxism để nói rằng cây bút, cái máy đánh chữ (ngày xưa) hoặc cái máy computer (hiện nay) được coi là tư liệu sản xuất, là cái vốn, để nhà văn, nhà thơ làm ra tác phẩm đem lại lợi tức. Nếu tập thơ (hay cuốn sách) sẽ mang lại lợi tức, thì nó đã là một sản phẩm rồi.
Nhưng chúng ta không phải là người Marxist, chúng ta chỉ đồng ý rằng một khi tác phẩm đó được in thành sách qua sự sản xuất, phát hành và bày bán thì mới coi nó là sản phẩm. Như vậy, sản phẩm phải là thứ gì cụ thể (object) chứ không phải thứ trừu tượng (phantom).
22. Tài Sản (property) là những thứ vật chất do con người thủ đắc, thuộc quyền sở hữu của con người. Nó cũng bao gồm nhiều chủng loại, nhiều thứ từ nhỏ (nhẫn, vòng… đến lớn như xe, nhà, ruộng vuờn…); từ trí tuệ như sáng chế, văn chương, nghệ thuật cho đến vật chất.
Như hai định nghĩa trong tự điển Collins và Merriam Webster, thì rõ ràng "Sản phẩm" (Product) thiên về thị trường, dùng để trao đổi, mua bán. Còn "Tài sản" (property) là thứ mình có, cất giữ, của riêng mình, nó thiên về quyền sở hữu.
Vài ví dụ về tài sản trí tuệ: Tác quyền (author right), bản quyền (copyright), bằng sáng chế (patent), phát minh (invention), nhãn hiệu (trademark).
3. Sự đánh giá thế nào là sản phẩm trí tuệ cũng không có ranh giới rạch ròi. Trong một chiếc xe hơi, có tài sản trí tuệ của hoạ sĩ vẽ mẫu. Mẫu vẽ chiếc xe cũng có thể được coi là sản phẩm trí tuệ, vì anh họa sĩ đã nhận lương hay bán cái mẫu mã cho hãng sản xuất xe hơi. Một cái máy điện toán, một cell phone đều có công lao ông kỹ sư nghiên cứu viết ra một lập trình cho các ứng dụng; vì thế cũng có thể gọi các món này là sản phẩm trí tuệ.
Viết ra những truyện ngắn, bài nghiên cứu, một bài hát, một bức tranh... đó là tài sản trí tuệ. Nội dung những thứ này là tài sản trí tuệ vì chỉ có người sáng tác ra mới có quyền giữ nó, trao cho ai, bán cho ai để tạo thành sản phẩm.
Nhưng khi tác giả in và phát hành ra một cuốn sách, in ra bản nhạc, thì đó là sản phẩm trí tuệ vì nó đem lại lợi tức. Ngoài tác giả ra, ai muốn in, bán thì phải xin và được phép của tác giả vì nội dung sách là tài sản trí tuệ của tác giả. Nếu chỉ trích một câu, một đoạn thì không cần xin phép, nhưng phải ghi thật rõ xuất xứ gồm tên tác giả, trích từ tác phẩm nào, nhà xuất bản nào, năm nào...
1.- Nhạc sĩ Duy Khánh sáng tác ra bài hát Bao Giờ Em Quên, ngân nga ca hát cho bạn bè và gia đình nghe. Bản nhạc đó không phải là sản phẩm mà chỉ là tài sản trí tuệ của Duy Khánh.
2.- Nhà phát hành nhạc Tinh Hoa thương lượng với nhạc sĩ Duy Khánh đề in và phát hành bản nhạc bán cho công chúng hay trình diễn tại các rạp hát. Bản nhạc lúc đó đã trở thành một sản phẩm trí tuệ, ai cũng có thể mua về để hát nghêu ngao. Nhạc sĩ Duy Khánh vẫn là chủ của tài sản trí tuệ. Ban nhạc nào muốn trình bày trên sân khấu, đạo diễn nào muốn dùng bản nhạc làm nền cho phim ảnh thì phải xin phép nhạc sĩ Duy Khánh.
3.- Nhưng nếu Duy Khánh bán đứt bản quyền bản nhạc cho nhà phát hành, thì chủ quyền của tài sản trí tuệ này chuyển từ nhạc sĩ Duy Khánh qua cho nhà phát hành. Người nào mua bản nhạc về để hát thì là chủ của sản phẩm trí tuệ này; nhưng lại không được đem bản nhạc lồng vào video của anh ta vì chủ nhân tài sản trí tuệ lúc này là nhà phát hành Tinh Hoa.
Khi tôi mua cuốn truyện Chiến Tranh và Hòa Bình của Leo Tolstoy, thì cuốn sách đó là tài sản vật chất của tôi (chứ không phải tài sản trí tuệ của tôi, vì chỉ có tác giả mới là chủ nhân của tài sản trí tuệ). Tôi không được phép lấy một câu, một đoạn nào nội dung sách để trích đăng vào bài của mình nếu không xin phép hay ghi xuất xứ.
Khi tôi muốn bán cho ai, tặng cho ai cuốn sách; đó là quyền của tôi đối với tài sản vật chất, không xúc phạm gì đến tác giả.
Nếu có ai đó vào nhà sách, cửa tiệm, nhà riêng đánh cắp một cuốn sách, lấy đi một món hàng; hành vi đó là ăn cắp sản phẩm và cũng là tài sản (vật chất chứ không phải trí tuệ).
Nhưng khi có người lấy sáng kiến người khác để áp dụng vào sản phẩm của mình, hay lấy cốt truyện của một nhà văn đem in, dịch, đăng báo… thì đó là hành vi ăn cắp tài sản trí tuệ. Đó là trường hợp Trung Cộng ăn cắp tài sản trí tuệ của người Mỹ về để phát triển công nghệ của họ. Cũng là trường hợp vài nhà văn Việt Nam dịch sách truyện các tác giả nổi tiếng ngoại quốc và ghi tên mình trên bìa sách. Và cũng là trường hợp gọi là ‘đạo văn’ khi có người lấy một câu, một đoạn trong bài hay sách của người khác cho vào bài của mình.
Một trường hợp đạo văn mà ai cũng biết; là khi Hồ Chí Minh lấy câu nói của ông Quản Trọng – Tể tướng nước Tề thời Xuân Thu bên Trung Hoa “Vì lợi ích mười năm, trồng cây; vì lợi ích trăm năm, trồng người.” Dù ông Quản Trọng đã qua đời gần ba thiên niên kỷ, thì ít ra ông Hồ phải biết nói rằng đây là câu nói của người xưa chứ không thể nhận vơ là của mình.
Do đó, để bảo vệ quyền của mình, những người sáng tạo ra những gì mới, nên đăng bạ với cơ quan chính quyền có liên quan để chứng minh và bảo vệ tác phẩm trí tuệ của mình. Những tác phẩm văn hóa thì đăng bạ với Phòng Tác Quyền của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ, các sáng chế, phát minh thì đang bạ với Văn phòng Thương hiệu và Bằng Sáng Chế Hoa Kỳ (US Patent and Trademark Office).
No comments:
Post a Comment