Từ nhiều thập niên nay, đảng CSVN luôn xem người trí thức như công cụ phục vụ đảng, chứ không phải những công dân có quyền suy nghĩ độc lập. Chế độ nói nhiều về khoa học và đổi mới, nhưng lại bóp nghẹt chính bầu không khí tự do mà khoa học cần để phát triển. Mô hình ấy được chép gần như nguyên vẹn từ Trung Cộng. Việc Bắc Kinh mới đây dùng ngân khoản lớn để chiêu dụ khoa học gia trẻ là một thí dụ điển hình.
Trong chuyên mục BÌNH LUẬN hôm nay, kính mời quý thính giả theo dõi bài viết của THẾ VŨ, thành viên Ban Biên Tập đài ĐLSN, tựa đề "Tiền Bạc Không Mua Được Tự Do Học Thuật", sẽ do Hướng Dương trình bày sau đây
Ngày 29 tháng 9 năm 2026, nhựt báo South China Morning Post tại Hồng Kông loan tin Trung Cộng đang cấp những ngân khoản nghiên cứu kéo dài 15 năm cho các khoa học gia trẻ xuất sắc trên thế giới. Ông Đậu Hiền Khang (Dou Xiandang), Chủ tịch Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia của Trung Cộng, cho biết chương trình nhắm vào những nhà nghiên cứu dưới 35 tuổi. Năm nay có 44 người được chọn, trong đó 9 người đến từ hải ngoại. Suốt 15 năm, họ sẽ không bị đánh giá thành tích ngắn hạn. Tiêu chuẩn duy nhứt là phải có mặt trong phòng thí nghiệm. Ngân khoản sẽ tăng gấp đôi sau 5 năm đầu, và gấp đôi lần nữa sau 5 năm kế tiếp.
Nhìn bề ngoài, đây là một chánh sách rất hấp dẫn! Giới khoa học ở nhiều nơi phải chạy theo hợp đồng ngắn hạn, nộp phúc trình liên tục và luôn lo bị cắt ngân sách. Bắc Kinh hiểu rõ điều đó và đang tung tiền ra chiêu dụ. Quỹ này còn mở thêm đợt tuyển mộ thứ hai dành cho khoa học gia trẻ ở hải ngoại, mỗi đợt từ 1 đến 3 triệu nhân dân tệ, tương đương khoảng 150 ngàn đến 450 ngàn Mỹ kim.
Tuy nhiên, câu hỏi cốt lõi là người ta có thể mua được sự sáng tạo bằng tiền hay không. Khoa học không chỉ cần phòng thí nghiệm tối tân và ngân sách dồi dào. Khoa học cần không khí tự do. Nhà nghiên cứu cần được hoài nghi, được tranh luận, và được công bố những kết quả trái ý nhà cầm quyền mà không sợ bị trừng phạt. Trong chế độ Trung Cộng, những điều kiện đó không hề có. Người ta có thể tự do trong bốn bức tường phòng thí nghiệm. Nhưng bước ra ngoài, họ vẫn sống dưới sự kiểm soát chặt chẽ của đảng.
Điển hình là vào đầu năm 2020, bác sĩ Lý Văn Lượng ở Vũ Hán bị công an triệu tập và buộc ký giấy cam kết, chỉ vì đã cảnh báo đồng nghiệp về một chứng bịnh lạ. Vài tuần sau, ông chết vì chính căn bịnh ấy. Những dữ kiện ban đầu về đại dịch bị che giấu, vì sự thật khoa học phải nhường chỗ cho uy tín chánh trị.
Chính lời phát biểu của ông Đậu Hiền Khang cũng hé lộ nhiều điều. Ông muốn các khoa học gia an tâm ở lại phòng thí nghiệm, không cần thành công sớm. Đó là một lời mời, nhưng cũng là một lời nhắc khéo: hãy lo việc chuyên môn, đừng bận tâm chuyện khác. Trong não trạng cộng sản, trí thức là công cụ phục vụ những mục tiêu do đảng vạch ra, không phải những công dân có quyền suy nghĩ độc lập. Tiền đổ vào khoa học vì thế không nhằm giải phóng trí tuệ, mà để phục vụ tham vọng của chế độ.
Nhìn về Việt Nam, bài học càng thấm thía hơn. Cuối năm 2024, Bộ Chánh trị CSVN ban hành Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, kỹ thuật và đổi mới sáng tạo, gọi đây là "đột phá quan trọng hàng đầu". Thế nhưng khoảng cách giữa khẩu hiệu và đời sống vẫn còn rất xa. Ngân sách nghiên cứu eo hẹp, thủ tục rườm rà, còn nạn chạy chức, chạy dự án vẫn hoành hành. Nhà nghiên cứu trẻ trong nước thường mất nhiều thời giờ cho giấy tờ hơn là cho chuyên môn.
Tệ hơn nữa, CSVN không có được điều mà Trung Cộng đang bỏ tiền ra mua, đó là sự kiên nhẫn dài hạn. Guồng máy Hà Nội vận hành theo nhiệm kỳ đại hội, theo phong trào và thành tích để báo cáo. Một chương trình 15 năm không đòi hỏi kết quả là điều khó tưởng tượng trong guồng máy đó. Đồng thời, CSVN lại thừa hưởng trọn vẹn khuyết điểm của Trung Cộng: kiểm soát tư tưởng, đặt lý lịch và lòng trung thành với đảng lên trên tài năng. Nói cách khác, Việt Nam vừa thiếu tiền, vừa thiếu tự do.
Hậu quả là nạn chảy máu chất xám kéo dài. Mỗi năm, hàng chục ngàn sinh viên Việt Nam ra ngoại quốc du học. Nhiều người giỏi nhất chọn ở lại, không phải vì họ quên mất tổ quốc, mà là vì họ biết trở về là phải sống trong môi trường mà quan hệ được trọng dụng hơn tài năng. Và họ cũng biết lên tiếng phản biện có thể bị gán tội "lợi dụng các quyền tự do dân chủ".
Kinh nghiệm của Đài Loan và Nam Hàn đáng để suy ngẫm. Hai nơi này cũng từng chịu cảnh chảy máu chất xám sang Hoa Kỳ. Nhưng khi kinh tế phát triển và xã hội tiến dần đến tự do, dân chủ, nhiều trí thức đã quay về. Họ về vì được sống trong một xã hội tôn trọng tự do ngôn luận và luật pháp. Chính họ đã góp phần dựng nên những tập đoàn kỹ thuật hàng đầu thế giới như TSMC, công ty sản xuất chất bán dẫn Đài Loan, hay Samsung, tập đoàn công ty kỹ thuật của Đại Hàn.
Tiền bạc có thể mua được thời giờ và máy móc cho khoa học gia. Nhưng tiền bạc không mua được tự do học thuật, thứ dưỡng khí của mọi sáng tạo lớn. Chừng nào đảng còn đứng trên sự thật, giới hạn của Trung Cộng vẫn còn đó.
Đối với Việt Nam, muốn giữ chân nhân tài, điều cần thiết không phải là thêm một nghị quyết. Điều cần thiết là trả lại cho người trí thức quyền được suy nghĩ, được nói và được sai lầm mà không sợ hãi. Đó là việc mà một chế độ độc đảng không bao giờ muốn làm./.
No comments:
Post a Comment